Nhiệt miệng do đâu gây ra và bao lâu thì khỏi

Cái tên nhiệt miệng khiến gần như ai cũng nghĩ đây là bệnh do nóng trong người, rồi đi tìm thứ gì đó để giải nhiệt. Thực tế đây là phản ứng của hệ miễn dịch ngay tại lớp niêm mạc trong miệng, nên uống mát không rút ngắn được thời gian lành. KIN Việt Nam tổng hợp trong bài này nguyên nhân thật, cách chăm sóc tại nhà và mốc cần đi khám.

Nhiệt miệng là gì?

Nhiệt miệng là những vết loét nhỏ và nông ở lớp niêm mạc mềm trong miệng, hình tròn hoặc bầu dục, đáy trắng ngà hoặc vàng nhạt và viền đỏ. Vị trí hay gặp là má trong, môi trong, mặt dưới lưỡi và sàn miệng.

Khác với nhiều người nghĩ, đây không phải vết thương do nhiễm trùng từ bên ngoài. Tổn thương chủ yếu do chính tế bào miễn dịch của cơ thể tấn công vào lớp niêm mạc tại chỗ đó.

Tên chuyên môn của tình trạng này là loét áp-tơ. Đây là bệnh rất phổ biến, khoảng 20% người lớn từng bị ít nhất một lần, và tỉ lệ ở trẻ em còn cao hơn.

Dấu hiệu thường gặp:

• đau rát rõ khi ăn, nhất là đồ mặn và chua
• cảm giác châm chích ở một điểm trước khi vết loét hiện ra một đến hai ngày
• khó nhai, khó nói nếu ổ loét nằm ở chỗ hay cọ xát
• niêm mạc quanh vết loét sưng và đỏ

Nhiệt miệng có phải do nóng trong người không?

Không. Đây là cách hiểu phổ biến nhất về bệnh này và cũng là cách hiểu khiến nhiều người xử lý sai hướng.

Chữ nhiệt trong tên gọi là nguồn gốc của hiểu lầm, và việc các bài viết xếp đồ cay nóng vào danh sách nguyên nhân càng làm cách hiểu đó chắc thêm. Cơ chế thật nằm ở phản ứng miễn dịch tại niêm mạc, có yếu tố di truyền trong gia đình, chứ không liên quan đến nhiệt độ cơ thể.

Cũng cần nói đúng mức về đồ cay nóng. Những món này làm ổ loét đang có rát dữ hơn và ở một số người là yếu tố khởi phát, nhưng chúng không tự tạo ra ổ loét.

Điều này đổi hướng xử lý. Nước mát và trà thanh nhiệt không rút ngắn được thời gian lành, việc có ích hơn là tìm ra yếu tố khởi phát của riêng bạn.

Nguyên nhân gây nhiệt miệng

Nguyên nhân nhiệt miệng gom lại thành ba nhóm, và nhóm đầu tiên chiếm phần lớn các trường hợp thông thường.

Một chi tiết ít người biết nằm ở nhóm thứ hai. Người vừa bỏ thuốc lá có thể bị nhiệt miệng nhiều hơn trong vài tuần đầu. Đây là hiện tượng tạm thời và hoàn toàn không phải lý do để hút lại.

Vì nhóm đầu tiên liên quan tới những thứ bạn chạm vào miệng mỗi ngày, có một thứ đáng xem lại mà hầu như không ai nghĩ tới.

Kem đánh răng có làm nhiệt miệng nặng hơn không?

Có thể, và điều này đáng để ý với người bị nhiệt miệng tái phát nhiều lần trong năm.

Thủ phạm được nhắc tới là SLS, chất tạo bọt có trong phần lớn kem đánh răng. Giả thuyết là chất này làm mỏng lớp bảo vệ trên bề mặt niêm mạc, khiến niêm mạc dễ tổn thương hơn.

Một tổng quan hệ thống công bố năm 2019 cho thấy, người dùng kem không chứa SLS có số ổ loét ít hơn khoảng một ổ mỗi đợt. Thời gian lành ngắn hơn khoảng hai ngày và mức đau giảm ở mức trung bình.

Nhưng cần nói rõ giới hạn. Tổng quan này chỉ gộp được bốn nghiên cứu nhỏ với tổng cộng 132 người, và chất lượng bằng chứng được đánh giá là thấp. Vì vậy đây là thứ đáng thử nếu bạn hay bị, chứ chưa phải một kết luận chắc chắn.

Cách thử đơn giản. Bạn đổi sang kem không chứa SLS trong hai đến ba tháng rồi so sánh số lần bị với giai đoạn trước. Nếu không khác gì thì nguyên nhân nằm ở chỗ khác.

Nhiệt miệng bao lâu thì khỏi?

Phần lớn các ổ loét tự lành trong khoảng mười đến mười bốn ngày mà không cần làm gì đặc biệt.

Thời gian cụ thể phụ thuộc vào dạng bạn đang gặp.

Nhìn vào bảng có thể thấy một điều quan trọng. Nếu một vết loét miệng vẫn chưa lành sau ba tuần thì đó không còn là chuyện chờ thêm nữa, mà là lúc cần đi khám.

Nhiệt miệng có lây sang người khác không?

Không lây. Bạn có thể dùng chung bát đũa, hôn hoặc uống chung ly mà không truyền nhiệt miệng cho người khác.

Chỗ nhầm nhiều nhất là giữa nhiệt miệng với mụn rộp môi do virus herpes. Hai bệnh này nhìn thoáng qua hơi giống nhưng khác hẳn bản chất.

Có một chi tiết làm nhiều người hiểu sai. Nhiệt miệng có một dạng được gọi là dạng giống herpes, nhưng cái tên đó chỉ mô tả hình thái là nhiều ổ rất nhỏ mọc chụm lại. Dạng này không do virus herpes gây ra và cũng không lây.

Cách trị nhiệt miệng tại nhà hiệu quả

Cách trị nhiệt miệng tại nhà không phải là làm vết loét biến mất nhanh hơn, vì cơ thể cần đủ thời gian để lành. Mục tiêu thực tế hơn là giảm đau, giữ miệng sạch và không làm tổn thương nặng thêm.

Giảm đau và làm dịu ổ loét

Súc nước muối ấm là cách đơn giản và an toàn nhất. Bạn pha nửa thìa cà phê muối vào khoảng 250 ml nước ấm, ngậm và súc nhẹ trong 30 giây rồi nhổ ra, ngày hai đến ba lần. Nhớ nhổ hết, không nuốt, và không pha mặn hơn vì nước muối quá đặc làm xót thêm.

Nếu ngại pha, nước muối sinh lý bán sẵn ở hiệu thuốc dùng được ngay và nồng độ đã chuẩn.

Khi đau nhiều, bạn ngậm một viên đá nhỏ và để nó nằm gần vùng loét vài phút. Lạnh làm tê tạm thời và giảm cảm giác rát khá nhanh.

Giữ miệng sạch mà không làm rát thêm

Miệng vẫn phải được làm sạch bình thường, vì bỏ chải răng mấy ngày chỉ làm mảng bám tích tụ và kéo theo rắc rối khác.

Cách làm là đổi sang bàn chải lông mềm, chải chậm và vòng tránh ổ loét thay vì chải lướt qua. Đầu bàn chải nhỏ sẽ dễ xoay xở hơn trong những ngày này.

Về nước súc miệng, điều quan trọng nhất là tránh loại chứa cồn trong giai đoạn đang loét, vì cồn làm xót dữ và không giúp lành nhanh hơn. Nếu bạn muốn một loại dùng được hằng ngày thì KIN B5 là nước súc miệng không chứa cồn, dùng để chăm sóc nướu và khoang miệng, dành cho người từ 12 tuổi trở lên.

Điều chỉnh lại thực đơn hàng ngày

Nguyên tắc trong những ngày đang loét là mềm, nguội và ít gia vị.

Vài cách làm cụ thể:

• dùng ống hút khi uống để đồ uống không quét qua ổ loét
• nhai về bên không có vết loét
• chia nhỏ bữa thay vì ăn một bữa lớn khi đang đau
• để đồ ăn nguội bớt thay vì ăn lúc còn nóng
• Sử dụng thực phẩm và đồ uống hỗ trợ mát cơ thể

Tránh làm tổn thương thêm

Phản xạ tự nhiên của nhiều người là đưa lưỡi chạm vào ổ loét liên tục để kiểm tra, và chính việc đó làm vết loét lâu lành hơn.

Những việc nên tránh:

• cạy lớp màng trắng trên bề mặt vết loét
• ăn vội vì dễ cắn trúng đúng chỗ đang đau
• bỏ qua khí cụ chỉnh nha hoặc hàm giả đang cọ vào niêm mạc

Nếu vết loét cứ xuất hiện đúng một vị trí sát khí cụ hoặc hàm giả, bạn nên đi chỉnh lại. Tình trạng viêm miệng do hàm giả cũng bắt đầu theo kiểu này.

Giảm khả năng bị lại

Ngủ đủ và giảm căng thẳng trong giai đoạn cao điểm có tác dụng thật, vì căng thẳng là một trong những yếu tố khởi phát hay gặp nhất.

Nếu bạn hay tái phát, hãy thử ghi lại vài lần xem vết loét thường xuất hiện sau món gì hoặc sau giai đoạn nào. Nhiều người tìm ra quy luật của riêng mình chỉ sau hai ba lần ghi chép.

Bên cạnh đó, giữ cho miệng không bị khô cũng giúp niêm mạc bền hơn. Tình trạng khô miệng kéo dài làm lớp niêm mạc dễ tổn thương và lâu lành hơn bình thường.

Những cách nên bỏ hẳn

Có một nhóm mẹo được truyền nhau nhưng thực tế chỉ làm bạn đau thêm:

• bôi muối hạt trực tiếp lên ổ loét
• chấm chanh hoặc giấm vào vết loét
• bôi thuốc tím
• đắp tỏi giã lên vùng loét

Cả bốn cách này đều gây rát dữ dội và không rút ngắn được thời gian lành chút nào.

Cuối cùng là chuyện thuốc. Nếu bạn đau nhiều, ổ loét lớn hoặc lâu lành, có những loại thuốc bôi giúp được. Nhưng việc chọn loại nào và bôi ra sao là chỉ định của bác sĩ hoặc nha sĩ sau khi nhìn thấy tổn thương, không phải thứ nên tự mua về dùng.

Nhiệt miệng nên ăn gì và tránh gì?

Nguyên tắc chung là chọn những món không cọ xát và không kích thích vết loét.

Về vi chất, nhiều người nghe thiếu vitamin gây nhiệt miệng rồi tự mua viên bổ sung uống dài ngày. Các vi chất thật sự liên quan là kẽm, sắt, vitamin B12 và folate. Nếu bạn hay tái phát, cách đúng là đi xét nghiệm để biết mình thiếu cái gì rồi bổ sung theo chỉ định, thay vì uống bừa.

Khi nào cần đi khám nhiệt miệng?

Mốc quan trọng nhất của cả bài là ba tuần. Một vết loét miệng chưa lành sau ba tuần cần được bác sĩ hoặc nha sĩ xem.

Phần lớn vết loét lâu lành đều lành tính, nhưng một tổn thương không chịu lành cũng có thể là dấu hiệu của ung thư khoang miệng. Đi khám ở đây là để loại trừ khả năng đó, không phải vì nó nhiều khả năng xảy ra.

Những dấu hiệu nên đi khám sớm hơn:

• ổ loét lớn hơn 1 cm hoặc ăn sâu xuống
• nhiều ổ loét xuất hiện cùng lúc
• tái phát gần như liên tục, hết đợt này sang đợt khác không có khoảng nghỉ
• kèm sốt hoặc nổi hạch ở cổ
• kèm loét ở bộ phận khác trên cơ thể
• sụt cân hoặc tiêu chảy kéo dài đi cùng
• đau tới mức không ăn uống được

Riêng tái phát liên tục đáng quan tâm hơn, vì đây có thể là biểu hiện của bệnh viêm ruột, bệnh celiac hoặc hội chứng Behcet. Việc cần làm là đi khám tìm nguyên nhân gốc chứ không phải tiếp tục uống vitamin.

Câu hỏi thường gặp

1. Nhiệt miệng ở trẻ em có khác người lớn không?

Về bản chất thì giống, nhưng trẻ hay bị hơn và thường do cắn phải má hoặc va chạm khi chơi. Nếu trẻ bỏ ăn nhiều ngày, sốt hoặc loét lan rộng thì nên cho đi khám sớm.

2. Phụ nữ mang thai bị nhiệt miệng có cần lo không?

Không đáng lo, vì thay đổi nội tiết trong thai kỳ làm nhiều người dễ bị hơn bình thường. Bạn nên ưu tiên các cách chăm sóc tại nhà và hỏi bác sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc bôi nào.

3. Uống vitamin C có hết nhiệt miệng không?

Vitamin C không nằm trong nhóm vi chất liên quan trực tiếp, nên uống thêm thường không rút ngắn được thời gian lành. Viên C sủi còn có tính acid nên có thể làm vết loét rát thêm khi đang đau.

4. Nhiệt miệng có liên quan đến vệ sinh răng miệng kém không?

Không trực tiếp, vì người vệ sinh rất kỹ vẫn có thể bị. Nhưng miệng không sạch làm vết loét dễ bội nhiễm và lâu lành hơn.

5. Vì sao nhiệt miệng hay bị đúng một chỗ?

Thường là do chỗ đó bị tác động cơ học lặp lại, chẳng hạn răng sắt cạnh, mắc cài hoặc rìa hàm giả cọ vào. Nếu đúng vậy thì xử lý chỗ cọ xát sẽ hiệu quả hơn mọi cách bôi ngoài.

Nhiệt miệng phần lớn tự lành nên việc cần làm trong lúc chờ là giảm đau và tránh làm tổn thương nặng thêm, thay vì tìm cách giải nhiệt. Nếu bạn hay bị lại, hãy để ý tới kem đánh răng đang dùng, chỗ cọ xát trong miệng và những giai đoạn căng thẳng. Và hãy nhớ mốc ba tuần, vì một vết loét không chịu lành là lý do chính đáng để đi khám.

Tài liệu tham khảo

1. Recurrent aphthous stomatitis. (n.d.). MSD Manual Professional Edition. https://www.msdmanuals.com/professional/dental-disorders/symptoms-of-dental-and-oral-disorders/recurrent-aphthous-stomatitis
2. Canker sore. (n.d.). Mayo Clinic. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/canker-sore/symptoms-causes/syc-20370615
3. Alli, B. Y., Erinoso, O. A., & Olawuyi, A. B. (2019). Effect of sodium lauryl sulfate on recurrent aphthous stomatitis: A systematic review. Journal of Oral Pathology & Medicine. https://doi.org/10.1111/jop.12845
4. Mouth ulcer. (n.d.). Cleveland Clinic. https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/21766-mouth-ulcer
5. Mouth ulcers. (n.d.). nidirect. https://www.nidirect.gov.uk/conditions/mouth-ulcers